● General (Rtd) Corneliu Pivariu,
član Savjetodavnog odbora IFIMES i
osnivač i bivši CEO pri INGEPO Consulting
EU protiv UE
Uvod
Dakle, naslov sugerira sukob između dvije stvarnosti: s jedne strane, Ujedinjene Evrope kao projekta solidarnosti i zajedničke sudbine; s druge strane, Evropske unije kao birokratskog i institucionalnog mehanizma. Pojedinac – građaninovo „ja“ – nalazi se uhvaćen između ova dva nivoa, ali se često osjeća više isključenim nego predstavljenim.
Da bismo razumjeli ovaj kontrast, moramo se prisjetiti da ideja „Ujedinjene Evrope“ datira mnogo prije Evropske unije: od Rimskog carstva, koje je nametnulo prvi oblik političkog jedinstva, preko srednjovjekovnih vizija zajedničkog kršćanstva, do humanističkih i prosvjetiteljskih projekata koji su zamišljali Evropu razuma i napretka. U 20. vijeku, nakon tragedije dva svjetska rata, ideal se materijalizirao u Schumanovom planu i Evropskoj zajednici za ugalj i čelik, a kasnije i u osnivačkim ugovorima. U tom smislu, Ujedinjena Evropa znači vrijednosti i zajednički identitet, dok Evropska unija – proizvod Mastrihtskog i Lisabonskog ugovora – sve više postaje institucionalni aparat.
1. Kriza legitimiteta i demokratsko otuđenje
2. Ujedinjena Evropa – ideal izgubljen između ugovora i propisa
Ova razlika objašnjava zašto građani više ne osjećaju da „biti Evropljanin“ nosi mobilizirajuće značenje. Zajednički simboli – plava zastava, Oda radosti kao himna, Dan Evrope – nisu uspjeli stvoriti afektivni identitet usporediv s nacionalnim. Euro, kao zajednička valuta, donio je očigledne ekonomske koristi, ali nije postao emocionalni simbol, kao što je dolar za Amerikance.
Brexit je najupečatljiviji primjer: mnogi Britanci su smatrali da je Unija birokratska konstrukcija, lišena identitetske dimenzije „Ujedinjene Evrope“. Debate u Francuskoj i Nizozemskoj, gdje je evropski ustavni ugovor odbačen referendumom, otkrivaju isti trend: institucija ne uspijeva inspirirati privrženost.
Dakle, umjesto da izražava zajednicu sudbine, „EU“ se doživljava kao bezlični nadnacionalni entitet. „Ujedinjena Evropa“ ostaje prizivani ideal, dok „Evropska unija“ dominira svojim normama i procedurama.
3. Društveni i politički efekti raskola
- izborni apstinencizam – znak neangažmana i nepovjerenja;
- porast suverenističkih struja, koje naglašavaju povratak donošenja odluka na nacionalnom nivou;
- slabljenje evropske kohezije, kako raste opozicija između integracionista i suverenista.
Primjeri su brojni: u Mađarskoj, Viktor Orbán tvrdi da postoji „nacionalni suverenitet“ u suprotnosti s Briselom; u Poljskoj, konzervativne vlade tvrde da temeljne odluke moraju ostati u Varšavi; u Francuskoj, Marine Le Pen zagovara Evropu nacija, a ne nadnacionalnu integraciju; u Italiji, Giorgia Meloni gradi svoju poruku oko odbrane nacionalnog identiteta i vraćanja suvereniteta. Brexit je, također, u suštini bio čin političkog i ekonomskog suvereniteta.
Ove tendencije pokazuju, da se u nedostatku uvjerljive naracije, Unija osporava ne samo u smislu efikasnosti, već i legitimnosti i značenja.
Još jedan važan faktor koji naglašava jaz između građana i institucija EU je ideološka orijentacija koju je preuzelo rukovodstvo Unije posljednjih godina, a koju mnogi povezuju s kulturnim neomarksizmom, fenomenom „probuđenih“ i upornim promoviranjem LGBTQ+ agende.
Umjesto da solidarnost, sigurnost i ekonomski prosperitet stavi u prvi plan, Brisel je postepeno u središte svog službenog diskursa doveo skup kontroverznih kulturnih i identitetskih tema koje su podijelile evropska društva:
- redefiniranje rodnih uloga i promoviranje politika „političke korektnosti“ koje se doživljavaju kao pretjerane;
- naglašavanje raznolikosti i inkluzije na štetu tradicionalnih evropskih kulturnih vrijednosti;
- uslovljavanje određenih sredstava ili politika usvajanjem zakonodavstva o pravima LGBTQ+.
Stoga su suverenističke struje pronašle plodno tlo, predstavljajući se kao branitelji kulturnog identiteta i nacionalne autonomije od pritisaka Brisela. Ova konfrontacija više nije samo politička ili ekonomska, već i kulturna i identitetska, produbljujući polarizaciju i dalje slabeći koheziju Unije.
4. Evropska unija između institucije i zajednice
Unija ostaje uhvaćena između dva politička modela: federalizma – u kojem centralna vlast ima direktnu moć nad građanima – i konfederacije – u kojoj države zadržavaju puni suverenitet. Ova strukturna dvosmislenost čini da se Unija ne čini ni jednim ni drugim: prejaka da bi bila samo savez država, ali preslaba da bi bila prava federacija.
Ako se Evropska unija doživljava isključivo kao pravni i administrativni mehanizam, rizikuje da izgubi vezu sa svojim izvornim temeljem: zajednicom sudbine. Ugovor se može ponovo pregovarati, ali vrijednosti se moraju živjeti i dijeliti.
5. Smjerovi za rekonstrukciju: Od tehnokracije do žive zajednice
- Vraćanje građanina u središte evropskog donošenja odluka, kao učesnika, a ne kao posmatrača;
- Demokratizacija evropskih institucija, jačanjem uloge Parlamenta i osiguravanjem transparentnosti;
- Razvoj političkog diskursa koji je pristupačan i ljudski, sposoban da inspiriše, a ne samo da tehnički informiše;
- Poštovanje supsidijarnosti i kulturne raznolikosti, kao alternativa pretjeranoj uniformnosti;
- Stvaranje zajedničkog narativa koji prevazilazi ekonomsku dimenziju i potvrđuje civilizacijsko značenje Evrope.
Stoga, Uniju ne treba napustiti, već ponovo usidriti u idealu ujedinjene Evrope.
Zaključak
Bez istinskog pomirenja, Evropa rizikuje da ostane funkcionalna konstrukcija, ali lišena duše. Suverenističke struje nisu samo konjunkturna opozicija; one su signali potrebe za smislom, identitetom i učešćem. One pokazuju da evropski projekat više ne može biti samo tehnokratija – on mora ponovo postati živa zajednica.
U multipolarnom svijetu, suočena s konkurencijom Sjedinjenih Američkih Država, Kine i Rusije, Evropska unija ne može sebi priuštiti da ostane samo regulatorni aparat. Njen opstanak i relevantnost zavise od njene sposobnosti da ponovo poveže institucije sa građanima i da ponovo transformiše „EU“ u autentičan izraz „EU“ – i pojedinca i Ujedinjene Evrope kao ideala.
Tek tada će evropski građanin moći iskreno reći: Evropa je i moja.
O autoru:
Corneliu Pivariu je visoko odlikovani general u penziji rumunske vojske. Osnovao je i dvije decenije vodio i jedan od najuticajnijih časopisa o geopolitici i međunarodnim odnosima u istočnoj Evropi, dvojezični časopis „Geostrategic Pulse“. General Pivariu je član Savjetodavnog odbora IFIMES-a.
[1] IFIMES – Međunarodni institut za bliskoistočne i balkanske studije sa sjedištem u Ljubljani, Slovenija, ima specijalni konzultativni status pri Ekonomsko-socijalnim vijećem ECOSOC/UN od 2018.godine. i izdavač je međunarodne naučne revije „European Perspectives”, link: https://www.
[2] Esej je napisao profesor Dorian Vlădeanu u gotovo konačnom obliku, bez zaključaka, već krajem juna 2023. godine, kao dio šireg zajedničkog projekta. Bolest s kojom se suočio nije mu dozvolila da ga završi. Uz dozvolu porodice, ja sam ga finalizirao i bit će objavljen u skorašnjoj knjizi. Ovdje sam predstavio prošireni i ažurirani sažetak kojeg sam u potpunosti sam pripremio.
[3] Dorian Vlădeanu (13. novembar 1955. – 22. maj 2024.) – Diplomirao ekonomiju, automatizaciju i računarstvo; doktorirao ekonomiju; autor više od 100 radova iz oblasti makroekonomije. Razvio je prvu nacionalnu strategiju u oblasti javnih usluga. Autor, koautor i koordinator prve generacije zakonodavstva koje je pripremila Vlada Rumunije o javnim uslugama (2002–2004). Koautor moje knjige Geopolitika prije i poslije Covid-19, 2017–2020 (Izdavačka kuća Marist, 2020.).