Piše: mr Dejan Abazović
Nakon vrlo dobrih komentara vezanih za prethodni tekst, kao i postavljenih pitanja o aktuelnim trendovima ruske politike, shvatio sam da u dobroj mjeri čitaoci sami neće prepoznati odraz ruskog slojevitog identiteta na današnje prilike. Zato sam odlučio da na ta pitanja odgovorim još jednim tekstom koji se apsolutno oslanja na prethodni. Ako i postoji neko ko prethodni nije pročitao, a čita ove moje redove, neka uloži dodatni napor i pročita prethodni tekst pod naslovom “Ruska sfinga – geneza, identitet i geopolitička sudbina” (prim. aut.).
Sudar kodova i buđenje Sfinge
Da bismo razumjeli današnju rusku politiku, moramo je posmatrati kao direktnu manifestaciju njenog genetskog, duhovnog i kulturnog koda. Kako sam u prethodnom radu dešifrovao, ruski identitet je amalgam vikinškog vesla, vizantijskog krsta i mongolskog biča. Ovi elementi nisu samo istorijske fusnote, već živi algoritmi koji danas oblikuju sudbinu Evrope i Azije.
Upravo u ovom specifičnom kodu leži primarni uzrok tragičnog sukoba između Rusije i Ukrajine. Iako oba naroda potiču iz zajedničke varjaško-slovensko-ugrofinske kolijevke, vjekovi su ih vodili ka različitim identitetskim sintezama. Dok je Rusija usvojila mongolski model centralizovane, apsolutne države kao jedini način da sačuva svoje nepregledno prostranstvo, Ukrajina je kroz vjekovne kontakte sa Litvanijom i Poljskom razvila decentralizovan, individualistički kod. Danas na bojištima ne vidimo samo sudar vojski, već sudar dvije verzije zajedničke istorije: jedne koja teži imperijalnom monolitu i druge koja svoj put traži van te vertikale.
Namjera ovog teksta je da analizira kako aktuelna ruska politika pokušava da zaustavi vijek identitetskog lutanja i vrati državu na njenu autentičnu, surovu vertikalu. Bez namjere da komentarišem koliko je to dobro ili loše za budućnost ruskog svijeta, pokušaću da osvijetlim mehanizme kojima Rusija ponovo pokreće stare vladarske algoritme u svijetu koji više ne priznaje granice, ali i dalje pati od njih.
Istorijska devijacija
Identifikovanje današnje Putinove uloge nemoguće je bez prethodnog definisanja duboke civilizacijske anomalije koja je obilježila 20. vijek. Taj period za Rusiju nije bio puka promjena političkog režima, već nasilni prekid sa svim formativnim kodovima koji su vjekovima kovali rusko biće. Rusija je tada pretvorena u laboratoriju za najambiciozniji društveni i kognitivni inžinjering u ljudskoj istoriji, a paradoks te epohe leži u činjenici da su njeni glavni arhitekti bili ljudi koji su po svom senzibilitetu i porijeklu stajali izvan tradicionalnog ruskog duhovnog kruga.
Prvi udar na ruski kod i njegovo rušenje su izveli revolucionarni intelektualci, predvođeni Lenjinom i Trockim. Oni su u ruski prostor unijeli radikalizam koji nije bio organski. Bio je to tehnološki i ideološki “import” koji je zahtijevao potpuno brisanje vizantijskog krsta kako bi se instalirala nova vjera u mašinu i globalni progres. Za njih, ruski narod nije bio cilj, već pogonsko gorivo za svjetsku revoluciju. Bio je to pokušaj da se slovensko-ugrofinska baza nasilno odvoji od njene pravoslavne vertikale, ostavljajući narod u stanju duhovne dezorijentisanosti.
Kasnije, u drugoj fazi ovog eksperimenta, na scenu stupaju lideri sa Kavkaza – Staljin i Berija. Oni su na ruski „hardver“ instalirali specifičnu državnu kulturu prožetu estetskom ekscesivnošću i političkom surovošću bez presedana. Iako je Staljin, gonjen pragmatizmom, povratio elemente mongolskog modela apsolutne kontrole i imperijalnog sjaja, on ih je lišio njihovog izvornog, sakralnog sadržaja. Rezultat je bio stvaranje Homo Sovieticusa – kognitivne mutacije čiji je identitet bio vezan za apstraktnu partijsku ideologiju, a ne za zemlju, vjeru ili pretke. Taj dugotrajni eksperiment ostavio je duboke ožiljke na kognitivnom profilu naroda, stvarajući rascjep koji je postao bolno vidljiv onog trenutka kada se ideološka kulisa srušila.
Krah Sovjetskog Saveza 1991. godine nije bio samo geopolitički pad, već pad u ambis koji istorija poznaje kao treće veliko „Smutno vreme“. Baš kao i u mračnim godinama prije uspona Romanovih, Rusija se odjednom našla bez „Cara“, bez centra moći i bez kompasa. Devedesete godine pod Jeljcinom predstavljale su vrhunac te istorijske devijacije. Bio je to period u kojem je ruska Sfinga ostala bez glave, a njena teritorija pretvorena u plijen lokalnih oligarha i stranih interesa.
Institucije su bile razorene, dostojanstvo pogaženo, a identitet se našao na rasprodaji. U tom trenutku apsolutne dezorijentacije, ponovo su odjeknule riječi čuvenog filozofa Nikolaja Berđajeva, koji je decenijama ranije proročki zapisao da je “ruski narod u najvećoj mjeri antistatistički, nastrojen ka anarhiji, ali je istovremeno ruska država najglomaznija i najmoćnija mašina, koja sebi potčinjava sve“.
Berđajev je uvidio ono što su 90-e brutalno potvrdile: Rusija ne poznaje sredinu. Ona ili lebdi u bezvlašću i haosu koji prijeti da je usisa, ili se kristališe oko gvozdenog centra moći. Taj haos 90-ih nije bio samo ekonomski, već ontološki, bio je to strah kentaura koji je izgubio tlo pod nogama. Upravo taj strah postao je pogonsko gorivo za aktivaciju starih odbrambenih algoritama.
Na tom dnu ambisa, gdje se ruska Sfinga suočila sa sopstvenim ništavilom, pojavila se potreba za figurom koja će ponovo uspostaviti prekinutu vertikalu – figurom Vladimira Putina. Njegova pojava nije bila slučajnost, već sistemska reakcija ruskog bića koje je, osjetivši sopstveni kraj, aktiviralo stare odbrambene algoritme.
Obnova vikinškog softvera
Kada je Vladimir Putin stupio na čelo Rusije, pred sobom nije imao državu, već fragmentisano prostranstvo kojim su vladala moderna „plemena“ – sedam moćnih oligarha koji su, poput nekadašnjih neposlušnih bojara, držali resurse i politiku u svojim rukama. Njegov prvi zadatak bio je povratak onome što je u temelju ruske državnosti postavio Rjurik: monopol na silu i stroga vertikalna hijerarhija.
Ovaj proces možemo posmatrati kao reinstalaciju vikinškog „softvera“. Zbog čega god da su došli Varjazi (Vikinzi) na prostore koje su nastanjivali potomci izvornih slovena i ugrofinaca, nijesu došli da bi uveli demokratiju. Činjenica je da su uspostavili red, zaštitili trgovačke puteve i stvorili funkcionalnu vojnu strukturu. Putin je, intuitivno ili svjesno, primijenio isti obrazac. Obuzdavanje oligarha nije bilo samo pitanje ekonomije, već ritualno potčinjavanje “novih bojara” vrhovnom autoritetu. Oni koji su prihvatili nova pravila igre zadržali su bogatstvo, ali su izgubili političku moć – oni koji nijesu, završili su u egzilu ili zatvoru. Time je ponovo uspostavljen varjaški princip: država je vojna korporacija na čijem čelu stoji Konung (knez), a svi ostali su u službi tog centra.
Ovaj „povratak vikinškom kodu“ ogleda se i u renesansi kulta snage. Rusija pod Putinom ponovo počinje da govori jezikom sile, ne zato što je to hir jednog čovjeka, već zato što je to jedini jezik koji ruski državni organizam istorijski prepoznaje kao garant opstanka. Kao što je varjaški drakar bio simbol mobilnosti i moći, moderna ruska vojna mašinerija postaje simbol povratka dostojanstva. Za prosječnog Rusa, koji je u 90-im doživio poniženje, ovaj povratak sili nije bio znak agresije, već povratak prirodnom poretku stvari.
Međutim, ova vikinška obnova donijela je i staru dilemu. Red koji se uspostavlja mačem zahtijeva stalnu spoljnu potvrdu moći. Ako Varjag ne osvaja i ne štiti, on gubi legitimitet. Tu dolazimo do ključne tačke: Putin nije samo obnovio red unutar granica, on je vratio Rusiju na stare staze ekspanzije, gdje se granice civilizacije definišu dometom njenog oružja.
U tom kontekstu, obnova vikinškog softvera bila je neophodan korak da bi Sfinga ponovo dobila svoje čvrsto tijelo. Ali, da bi to tijelo dobilo dušu i gvozdenu disciplinu koja ne zavisi samo od mača, Putin je morao posegnuti za preostala dva stuba: vizantijskom mistikom i mongolskom strukturom vlasti.
Obnova mongolskog oklopa
Ako je vikinški softver vratio red i hijerarhiju, mongolski „gvozdeni oklop“ je onaj element koji je Putinu omogućio da od Rusije ponovo napravi neprobojnu tvrđavu. Mongoli su Rusima ostavili u nasleđe model vlasti koji ne poznaje podjelu moći, već samo Apsolutnu Vertikalu. U tom sistemu, vladar nije predsjednik, već „domaćin“ cijele zemlje čija je riječ konačna.
Za Zlatnu Hordu, moć je dolazila iz kontrole stepskih puteva i prikupljanja „danka“ (poreza) od potčinjenih kneževina. Putin je ovaj model modernizovao kroz koncept koji možemo nazvati „energetska Horda“. On je shvatio da se u 21. vijeku dominacija ne ostvaruje samo konjicom, već kontrolom energetskih resursa. Nacionalizacijom ključnih energetskih giganata, on je stvorio mehanizam prikupljanja danka od ostatka svijeta. Nafta i gas postali su pogonsko gorivo nove ruske moći, omogućivši državi da se ponovo izoluje od spoljnih pritisaka i izgradi finansijski bedem koji je štiti od zapadnih sankcija. Baš kao što je sav danak iz ruskih zemalja morao ići u Saraj (prijestonicu Horde) kod Velikog Kana, tako i danas svi prihodi od energenata u Rusiji idu u centar – u Kremlj.
Ova obnova mongolskog principa podrazumijeva i specifičan odnos prema narodu. To je povratak kolektivnoj odgovornosti i bezuslovnoj lojalnosti centru. U „energetskoj Hordi“, država je sve, a pojedinac je vojnik-činovnik u velikoj mašineriji opstanka. Taj model je sušta suprotnost zapadnom individualizmu, ali je on onaj isti „oklop“ koji je Rusiju vjekovima čuvao od raspada na ogromnom, negostoljubivom prostranstvu Evroazije. To je povratak onom mongolskom principu gdje je ekonomija uvijek u službi snage i opstanka Imperije.
Povratkom ovom kodu, Putin je Rusiji vratio osjećaj imperijalne sigurnosti. Sfinga je ponovo obukla svoj stari, neprobojni oklop, ali joj je nedostajalo jedno – moralni i duhovni kompas koji bi tu golu silu opravdao pred bogom i istorijom. Taj odgovor je potražio u Vizantiji.
Obnova vizantijskog krsta
Vladimir Putin je rano shvatio da obnovljena Rusija ne može dugoročno opstati ako nema duhovni legitimitet. Da bi popunio prazninu koju je ostavila propast komunističke ideologije, on se vratio najstarijem ruskom državnom modelu – vizantijskoj simfoniji. To je drevni koncept neraskidivog jedinstva između Crkve i Države, gdje car štiti vjeru, a vjera mu zauzvrat daje božanski autoritet i legitimitet. Njegova obnova vizantijskog koda ogleda se u tri ključna aspekta.
Prvi: U svijetu gdje globalizacija briše nacionalne granice, Putin koristi pravoslavlje kao kulturološki karantin. On Rusiju definiše kao poslednju tvrđavu “tradicionalnih vrijednosti” koja se odupire dekadenciji Zapada. Crkva više nije samo vjerska institucija, ona je postala ministarstvo za očuvanje kognitivnog suvereniteta. Vizantijski krst istovremeno služi kao brana protiv stranih uticaja, čuvajući ono što smo u prethodnom radu definisali kao ruski kod.
Drugi: Putin je vaskrsao staru monašku tezu iz 16. vijeka: “Dva Rima su pala, treći stoji, a četvrtog neće biti”. Ova ideja Rusima daje osjećaj nadnacionalne misije Trećeg Rima. Rusija se ne bori samo za teritoriju (poput Ukrajine), već se u očima “Obnovitelja” bori za spas same hrišćanske civilizacije. To mesijanstvo opravdava svaku žrtvu i svaku surovost, jer se vjeruje da Rusija ima istorijsku obavezu da bude “moralni kompas” svijeta.
Treći: Simbioza se vidi i u estetici. Putinovi govori u dvoranama Kremlja, okruženim ikonama i zlatom, podsjećaju na vizantijske ceremonije. On se ne predstavlja kao prolazni političar, već kao dostojan naslednik ruskih kneževa i careva. Taj sakralni karakter vlasti čini ga nedodirljivim u očima naroda. Kritikovati njega nije samo politički čin, već skoro pa bogohuljenje protiv same ruske sudbine.
Ovom obnovom, Putin je zatvorio krug. On je Sfingi vratio njeno vizantijsko lice, čineći je ponovo svetom i zagonetnom. Međutim, upravo taj “vizantijski krst”, u kombinaciji sa “mongolskim oklopom”, stvorio je nepremostiv jaz sa onim djelovima slovenske porodice koji su izabrali drugačiji put.
Geopolitički Kentaur
Danas svjedočimo procesu koji predstavlja najradikalniji zaokret u ruskoj politici od vremena Petra Velikog. Dok je Petar nasilno “otvorio prozor u Evropu”, Putin taj prozor zatvara i širom otvara vrata ka istoku. Ovo ekonomsko i političko okretanje Aziji, sa Kinom kao glavnim gravitacionim centrom, nije samo reakcija na sankcije Zapada, već svesno prihvatanje Rusije kao evroazijske sile.
U kognitivnom smislu, ovaj proces ima duboke implikacije na rusko biće. Ponovni savez sa azijskim divovima oživljava teze ruskih evroazijaca, poput Lava Gumiljova, koji su tvrdili da Rusija i Kina, uprkos razlikama, dijele sličan kôd koji počiva na prioritetu kolektiva nad pojedincem i stabilnosti nad apstraktnim slobodama. Rusija u Kini ne vidi samo kupca za svoju “energetsku Hordu”, već i civilizacijskog partnera koji, poput nje, ne priznaje univerzalnost zapadnih vrijednosti.
Međutim, ovaj proces nosi i unutrašnju tenziju. Rusko biće je, kako smo utvrdili, “Geopolitički Kentaur”. Njegova kulturna glava je vjekovima bila okrenuta Evropi, dok mu je tijelo u Aziji. Potpuno okretanje Kini moglo bi da izazove novu vrstu identitetske krize. Da li će Rusija u tom savezu postati ravnopravni partner ili će njena mongolska tradicija potčinjavanja Kanu ovog puta dovesti do nove zavisnosti, ali od „Pekinškog Kana“?
Ovaj “okret istoku” zapravo cementira onaj mongolski oklop o kojem smo pisali. On udaljava Rusiju od zapadnog individualizma i vraća je modelu “države-tvrđave”. Za ruski identitet, ovo može značiti konačno raskidanje sa petrovskom traumom (kompleksom) pokušaja da se bude Evropljanin. Rusija ponovo prihvata svoju sudbinu na stepi, vjerujući da će u sinergiji sa Azijom pronaći snagu da opstane kao autentična Civilizacija, a ne samo kao periferija zapadnog svijeta.
Rješenje ruske enigme
Ako je u kolektivnom pamćenju ruskog naroda Ivan IV ostao zapisan kao Grozni (Silni), a Petar I kao Veliki, Vladimir (Putin) će bez sumnje ostati zabilježen kao Obnovitelj. On nije stvorio “novu Rusiju” iz pepela ideoloških ruševina 20. vijeka, on je učinio nešto mnogo dublje – probudio je onu staru, iskonsku Rusiju koja je vjekovima drijemala pod nanosima tuđih ideja. Njegova „Obnova“ je zapravo hirurško i strateško spajanje vikinškog mača, vizantijskog krsta i mongolskog oklopa u jedan funkcionalan sistem prilagođen savremenom (digitalnom) dobu.
Pod njegovim vođstvom, Rusija je prestala da se pravda svijetu zbog svoje različitosti i počela je da je koristi kao svoju najveću civilizacijsku prednost. U tom kontekstu, odjekuju riječi savremenog ruskog filozofa Aleksandra Dugina, koji ističe da “Rusija nije država, već cijeli jedan svijet, zaseban pol multipolarnog poretka koji ne pripada ni Zapadu ni Istoku, već je samostalna civilizacija utemeljena na sopstvenim duhovnim i istorijskim zakonitostima“.
Duginova vizija Rusije kao “suverenog subjekta” koji odbija diktat univerzalizma savršeno se naslanja na Putinovu praksu. Ovaj proces okretanja ka sebi i svom evroazijskom biću, krunisan ekonomskim i političkim savezništvom sa Istokom, označava kraj petrovske traume i povratak Sfingi koja ponovo čvrsto stoji na obje noge – jednoj u Evropi, a drugoj u Aziji.
Za Vinstona Čerčila, Rusija je bila „zagonetka umotana u misteriju unutar enigme“. Decenijama je taj citat služio kao opravdanje za zapadno nerazumijevanje ruskih postupaka. Međutim, nakon analize vikinškog genetskog koda, vizantijske duhovne vertikale i mongolske strukture moći, (za mene) ta enigma više ne postoji – ona je riješena. Rusija se ne ponaša nepredvidivo, ona se ponaša u skladu sa svojom dubokom istorijskom, genetskom, kulturnom i duhovnom arhitekturom. Da se veliki britanski državnik potrudio da dublje prouči istorijski kreiran slojevit ruski identitet, možda bi i on shvatio da Sfinga ne ćuti zato što nema odgovor, već zato što čeka da svijet konačno nauči da postavi pravo pitanje.
U sudaru sa Ukrajinom i raskidu sa zapadnim poretkom, Rusija danas testira izdržljivost tog obnovljenog koda. Da li će ovaj moćni amalgam biti dovoljan za dominaciju u novom vijeku, ili je ovo samo veličanstveni, poslednji otpor jedne Imperije koja pokušava da zaustavi točak istorije, pitanje je na koje odgovor više ne tražimo u knjigama, već u dimu savremenih bojišta i novim savezima multipolarnog svijeta. Rusija danas ne traži priznanje od Zapada, ona traži svoje mjesto kao samostalna država-civilizacija koja živi po sopstvenim, drevnim algoritmima opstanka.