Borjanka Milatović
Kada je Kir Starmer objavio da se povlači sa mesta premijera, pažnja britanske javnosti gotovo se automatski okrenula čoveku koji se godinama kretao na rubu nacionalne politike, dovoljno blizu centru moći da ga svi vide, ali dovoljno daleko da ostane van njegovog domašaja.
Posle dva neuspešna pokušaja da postane lider Laburističke partije, bivši ministar, gradonačelnik Mančestera i samozvani glas severa Engleske, Endi Bernam, našao se nadomak cilja koji mu je više puta izmicao.
Njegov povratak u Vestminster usledio je nakon ubedljive pobede na dopunskim izborima u Makerfieldu, gde je osvojio poslanički mandat koji mu je bio neophodan za povratak na nacionalnu političku scenu. Nekoliko dana kasnije Starmer je saopštio da će se povući čim Laburistička partija izabere novog lidera. Tako je političar koji je godinama gradio uticaj van Londona iznenada postao najozbiljniji kandidat za preuzimanje vlasti.
Njegov uspon ne može se razumeti bez pada Starmera, koji je na vlast došao kao oličenje ozbiljnosti. Nekadašnji direktor javnog tužilaštva obećavao je stabilnost posle godina političkog haosa, Bregzita, kratkotrajnih premijerskih mandata i ekonomskih potresa.
Međutim, upravo ono što je u početku predstavljalo njegovu najveću prednost – racionalnost, institucionalna disciplina i oprez – vremenom je počelo da deluje kao slabost. Kako su rasli ekonomski problemi i nezadovoljstvo birača, sve više laburističkih poslanika sticalo je utisak da premijer upravlja krizama, ali ne uspeva da ponudi priču koja bi građane ponovo vezala za njegovu stranku.
Bernam je, barem na prvi pogled, njegova potpuna suprotnost. Dok Starmer deluje kao proizvod institucija, Bernam je političar kojeg su oblikovali lokalna zajednica i sever Engleske. Njegova politička biografija nije nastajala samo u sudnicama, ministarstvima i partijskim kancelarijama, već i u gradovima severozapadne Engleske, između Liverpula i Mančestera, u prostoru koji je decenijama bio srce britanske industrije, a potom simbol njenog propadanja.
Rođen 1970. godine u porodici inženjera telefonije i recepcionarke, odrastao je u Kulčetu, mestu između dva velika grada čije će suparništvo obeležiti i deo njegovog identiteta. Navijač Evertona, koji se verno drzi svoje ekipe upkos njenom posustajanju u odnosu na susede Liverpul i gigante iz Mančestera, Bernam je rano usvojio ono što će kasnije postati jedna od ključnih osobina njegove politike – osećaj lojalnosti zajednici kojoj pripada.
Ta lojalnost provlači se kroz gotovo sve priče koje danas čine njegov politički mit. Prisutan je u njegovom odnosu prema fudbalu, prema porodici, prema severu Engleske, ali i prema tragediji na Hillsboroughu, koja je ostavila dubok trag na generaciju kojoj pripada. Kada je 2009. godine, kao visoki funkcioner tadašnje laburističke vlade, izviždan na komemoraciji posvećenoj žrtvama stadionske katastrofe, nije se povukao. Naprotiv, postao je jedan od najupornijih političkih saveznika porodica žrtava, koje su godinama tražile pravdu i novo razmatranje slučaja. Za mnoge njegove pristalice upravo se tada prvi put pokazalo ono što će kasnije postati zaštitni znak njegove politike – spremnost da stane na stranu lokalne zajednice čak i kada to znači sukob sa institucijama.
Ipak, Bernam nije autsajder u klasičnom smislu te reči. Studirao je englesku književnost na Kembridžu, radio kao politički savetnik, a zatim gotovo dve decenije proveo u Vestminsteru. Bio je ministar u vladama Tonija Blera i Gordona Brauna, obavljao dužnosti u resorima zdravlja, kulture i finansija i važio za jednu od najperspektivnijih figura laburističke generacije koja je nasledila eru Novih laburista.
Ali upravo tu počinje paradoks njegove karijere. Dok su mnogi njegovi savremenici ostali trajno vezani za Vestminster, Bernam je posle poraza u dve trke za lidera Laburističke partije doneo odluku koja je tada izgledala kao političko povlačenje. Godine 2017. napustio je parlament i postao gradonačelnik Mančestera. Gledano iz današnje perspektive, to je verovatno bio njegov najvažniji i najmudriji politički potez i odluka.
Dok su se u Londonu smenjivali premijeri i partijski lideri, Bernam je u Mančesteru gradio politički identitet koji više nije zavisio od partijskih funkcija. Uveo je reforme javnog prevoza, insistirao na većim ovlašćenjima lokalnih vlasti i postepeno pretvarao funkciju gradonačelnika u platformu sa nacionalnim odjekom.
Njegov trenutak došao je tokom pandemije. Sukob sa vladom Borisa Džonsona oko finansijske pomoći severu Engleske doneo mu je nadimak „Kralj Severa“. Dok je London donosio restriktivne mere, Bernam je javno insistirao da zatvaranje privrede mora biti praćeno ozbiljnom podrškom radnicima i lokalnim zajednicama. Za pristalice je postao simbol otpora centralizovanoj državi. Za protivnike političar koji je pandemiju koristio za izgradnju ličnog brenda. Bez obzira na različita tumačenja, upravo je tada počeo njegov drugi politički život.
Danas Bernam govori o potrebi da se vlast, investicije i odlučivanje izmeste iz Londona. Svoju filozofiju naziva „mančesterizmom“ i definiše je kao stavljanje ljudi i mesta ispred partije.
U prvom velikom programskom govoru po ulasku u trku za premijera predstavio ju je kao alternativu višedecenijskoj centralizaciji britanske države. Po njegovom shvatanju, razvoj zemlje ne može se isključivo voditi iz Whitehalla, već mora da počiva na gradovima, regionima i lokalnim zajednicama kojima treba prepustiti više ovlašćenja, investicija i odgovornosti. Zato obećava najveću preraspodelu političke moći u savremenoj britanskoj istoriji i tvrdi da će, ukoliko postane premijer, deo premijerskog aparata preseliti u Mančester kako bi vlast, kako kaže, „tekla kroz celu zemlju“, umesto da ostane zatvorena u londonskom političkom centru.
Za razliku od većine britanskih političara koji obećavaju promenu vlasti ili politike, Bernam pokušava da ponudi promenu samog načina na koji je država organizovana. Iza te formule nazire se i širi politički program. Bernam pripada socijaldemokratskom krilu Laburističke partije koje zagovara aktivniju ulogu države u ekonomiji, obnovu javnih usluga i snažniju podršku sredinama koje su decenijama zaostajale za Londonom i jugoistokom zemlje. Njegovi bliski saradnici govorili su o većoj javnoj kontroli nad infrastrukturom i komunalnim sistemima, uključujući vodosnabdevanje, energetiku i transport, kao i o rasterećenju manjih preduzeća i većoj zaštiti socijalno najugroženijih građana.
Bernam je takođe među retkim istaknutim laburistima koji otvoreno podržavaju reformu britanskog izbornog sistema i zalažu se za uvođenje proporcionalnijeg modela glasanja, smatrajući da bi time politički sistem postao reprezentativniji i manje zatvoren prema novim političkim snagama.
Uprkos tim osnovnim smernicama, mnogo toga i dalje ostaje nedorečeno. Za sada je jasnije u kom smeru Burnham želi da vodi zemlju nego kojim bi tačno instrumentima to postigao. Još manje je poznato kako bi izgledala njegova spoljna politika. Za razliku od pitanja regionalnog razvoja i socijalne pravde, o odnosima sa Evropskom unijom, postbregzitovskom položaju Britanije i njenoj ulozi na međunarodnoj sceni govorio je znatno opreznije.
Bernam nije ideolog u klasičnom smislu. Nije ni naslednik korbinovske levice, ni nastavak blerovskog centra. Tokom karijere uspevao je da sarađuje sa različitim strujama unutar Laburističke partije, zbog čega ga protivnici često opisuju kao političkog kameleona, dok ga pristalice vide kao pragmatičara koji razume promene političkog raspoloženja u zemlji. Ali sve je jasnije da pokušava da izgradi prepoznatljivu političku filozofiju, zasnovanu na decentralizaciji, partnerstvu države i lokalnih zajednica i aktivnijoj ulozi javnog sektora u razvoju privrede.
Možda je ipak prerano u njemu videti spasitelja britanske levice, kao što bi bilo previše optimistično očekivati da se i on neće suočiti sa teškoćama koje su srušile Starmera. Bernam danas uživa prednost koju ima svaki političar na pragu vlasti – može predstavljati nadu, a da još nije morao da se suoči sa svim ograničenjima koja ta vlast nosi.
Vođenje Mančestera i vođenje Ujedinjenog Kraljevstva nisu isti zadatak. Pred Bernamom je sada izazov za koji nijedan gradonačelnički mandat nije mogao da ga pripremi u potpunosti: da postane lider zemlje čije su podele dublje i složenije od onih koje je upoznao na severu Engleske. Da li će uspeti da popularnost stečenu u Mančesteru pretvori u nacionalni politički kapital, ostaje da se vidi.
Za sada mu političke okolnosti idu naruku. Većina potencijalnih rivala povukla se iz trke ili mu je pružila podršku, pa se sve otvorenije govori da bi, ukoliko se ne pojavi ozbiljan izazivač iz redova Laburističke partije (što je malo verovatno), već 17. jula mogao da bude potvrđen za novog lidera stranke i premijera Ujedinjenog Kraljevstva.
Iako iza sebe ima više od dve decenije provedene u vrhu britanske politike, Bernam nikada nije uspeo – ili nije želeo – da izgleda kao tipičan vestminsterski političar. Dok su mnogi njegovi savremenici gradili karijere unutar zatvorenog sveta partije i državne administracije, on je uporno negovao sliku čoveka čiji su politički i privatni identitet ostali neraskidivo povezani sa sredinom iz koje je potekao.
U njegovim javnim nastupima podjednako mesto zauzimaju porodica, fudbal, muzika i lokalna zajednica. Privatno, neguje imidž skromnog i porodičnog čoveka, oženjen je Mari-Frans van Hil i otac je troje dece, a čak i politički protivnici priznaju da je uspeo da sačuva reputaciju pristupačnog i neposrednog čoveka, što je osobina koja se u savremenoj britanskoj politici sreće sve ređe.
Sam Bernam je ovih dana priznao da ne odustaje od ideje da, ukoliko mu obaveze dozvole, ode na Svetsko prvenstvo u fudbalu. Povratak u London zajedno sa engleskom reprezentacijom i trofejom koji zemlja čeka još od 1966. godine, bio bi za svakog premijera, a posebno za Bernama, gotovo idealan politički početak.