Višedecenijska istraživanja grčkih arheologa na ostrvu u Jonskom moru krunisana su pronalaženjem kompleksa iz bronzanog doba koji po svim parametrima odgovara opisu doma mitskog kralja. Natpis na ilovači i geometrijski raspored palatinskog kompleksa pružaju do sada najčvršće dokaze da je Homerov junak imao stvarnog uzora u istorijskoj stvarnosti.
Hiljadama godina, epovi „Ilijada” i „Odiseja” posmatrani su kroz dvostruku prizmu: s jedne strane kao temelj zapadne književnosti, a s druge kao splet mašte, narodnog predanja i poetske slobode. Dok je Hajnrih Šliman u 19. veku uspeo da ubedi naučnu javnost da je Troja zaista postojala, pitanje gospodara Itake, lukavog Odiseja, ostalo je u domenu mita. Sve do nedavno.
Naime, nakon dugogodišnjih iskopavanja na severnom delu današnjeg ostrva Itaka, tim grčkih arheologa predvođen profesorom Tanasisom Papadopulosom sa Univerziteta u Janjini saopštio je rezultate koji su potresli naučnu zajednicu: otkriveni su ostaci trospratne palate iz mikenskog perioda (oko 1300. godine pre nove ere), sa specifičnim arhitektonskim odlikama koje se do najsitnijih detalja poklapaju sa stihovima pesnika Homera.
Palata kakva je opisana u epu
Iskopavanja na lokalitetu Agios Atanasios (poznatom i kao Homerova škola) otkrila su kompleks monumentalnih dimenzija. Palata je sagrađena na dva nivoa, sa uklesanim stepeništem u steni, masivnim potpornim zidovima i naprednim vodovodnim sistemom za to doba. Arheolozi ističu da pronađena građevina poseduje sve karakteristike mikenskog kraljevskog sedišta- središnji megaron kao velika dvorana sa ognjištem u sredini, mesto gde su se prema predanju okupljali prosci Penelope, zatim prostrana skladišta gde su pronađeni fragmenti velikih glinenih posuda (pitosi) u kojima su se čuvali ulje, vino i žito i sistem odbrane. Ono što je posebno fasciniralo istraživače je podzemni izvor sveže vode do kog vodi urezani prolaz u steni, detalj koji Homer izričito pominje u tekstu „Odiseje” opisujući kraljevski dvor.
„Upoređivanjem arhitektonskih ostataka sa tekstom ‘Odiseje’, geografskim položajem i teksturim terena, došli smo do zaključaka koji prevazilaze puku slučajnost. Pred nama nisu ostaci bilo kakvog mikenskog utvrđenja, već upravo onog centra moći koji je inspirisao nastanak eposa”, izjavio je profesor Papadopulos tokom prezentacije nalaza, preneli su mediji.
Zagonetka u glini i bronzi
Ipak, najvažniji artefakt koji potkrepljuje tvrdnju da Odisej nije bio samo plod pesničke mašte je fragmenat oslikane keramike i bronzana pločica sa urezanim napisom koji datira iz kasnijeg, helenističkog perioda. Na njoj se jasno razaznaje posveta na starogrčkom jeziku na kojoj piše Moja molitva Odiseju. Ovaj nalaz potvrdio je da je na tom mestu vekovima postojao kult posvećen herojskom kralju. Grci iz klasičnog doba nisu posmatrali Odiseja kao izmišljenog junaka, već kao stvarnu istorijsku ličnost i pretka čijem su se duhu molili za zaštitu i mudrost
Pored toga, arheolozi su pronašli i predmete iz svakodnevnog života koji svedoče o izuzetnom bogatstvu i razvijenoj trgovini, uvoznu keramiku sa Krita i iz Mikene, nakit od zlata i ćilibara, oružje i oruđe napravljeno od visokokvalitetne bronze.
Prekretnica u razumevanju mikenskog doba
Otkriće na Itaci ponovo otvara jedno od najvažnijih pitanja savremene arheologije: gde prestaje mit, a gde počinje istorija? Decenijama su skeptici tvrdili da je današnja Itaka prekratka i suviše krševita da bi bila sedište moćnog vladara kakav je opisan u epu, te su Odisejevo kraljevstvo tražili na susednom ostrvu Kefaloniji ili Leukadi. Međutim, nova iskopavanja pokazuju da je u 13. veku pre nove ere Itaka bila izuzetno značajno pomorsko čvorište. Vladar ovog ostrva je zahvaljujući geografskom položaju mogao da kontroliše trgovačke puteve između Jonskog i Jadranskog mora.
Istoričari podsećaju da je slična situacija viđena i sa samom Trojom. Kada je Šliman započeo iskopavanja na brdu Hisarlik u Turskoj, stručnjaci su ga smatrali amaterom i sanjarom. Danas niko ne osporava da je Trojanski rat imao svoju istorijsku osnovu, iako su u njega u epu upleteni bogovi i natprirodna bića. Nalazi sa Itake sada doživljavaju sličnu sudbinu — prelaze put od sumnje do naučne verifikacije.
Ko je bio stvarni Odisej?
Naučnici ne tvrde da je istorijski Odisej zaista proveo deset godina lutajući morima, borio se sa jednookim Kiklopom ili slušao pesmu Sirena. Te epizode su, nesumnjivo, rezultat vekovnog usmenog predanja, uticaja mornarskih priča i poetske genijalnosti samog Homera (ili grupe pesnika koji su stvarali pod tim imenom). Međutim, danas je gotovo izvesno da je u kasnom bronzanom dobu na Itaci vladao izuzetno sposoban, lukav i uticajan mikenski poglavar. On je poveo svoje vojnike pod zidine Troje, upravljao složenim kraljevstvom i ostavio toliko dubok trag u sećanju svog naroda da je njegova sudbina prerasla u najveći ep čovečanstva. Arheološka iskapanja na Itaci se nastavljaju, a tim stručnjaka najavljuje upotrebu najsavremenijih metoda 3D skeniranja i analize DNK iz pronađenih grobnica. Svaki novi sloj zemlje koji arheolozi uklone ne otkriva samo stare zidine, već vraća glas lokalnom vladaru koji je pre tri milenijuma zakoračio iz istorije u večnost.